GESCHIEDENIS VAN DE FILOSOFIE
ZEN-BOEDDHISME
Het Zenboeddhisme is geen filosofie
in de gangbare betekenis van het woord.
Het heeft geen volledig ontwikkeld
gedachtesysteem.
Het is echter ook geen religie in de
gebruikelijke zin.
Weliswaar heeft het tempels en
kloosters, maar geen geformuleerde dogmatiek; het schrijft ook geen geloof en omlijnde
leerstellingen voor.
Het neemt onder de wereldbeschouwing
van alle volken - niet alleen van het boeddhisme - een uitzonderlijke positie in.
Wat Zenboeddhisme is kan, volgens de
opvatting van zijn aanhangers, alleen door verdieping in de Zen-ervaring begrepen worden.
De verwerping van filosofische
leerstellingen, zo goed als godsdienstige dogma's komt voort uit een gemeenschappelijk
grondmotief: de aanhangers van het Zen geloven dat vasthouden aan woorden, begrippen,
vaste leerstellingen of strakke gedragsregels ons verhinderd tot de ware zin van werkelijk
bedoeld wordt door te dringen.
Dat geldt zelfs voor de leringen van
Boeddha.
Zijn prediking en zijn overgeleverde
uitspraken zijn naar hun mening noodzakelijk aan bijzondere voorwaarden van de taal
gebonden waarvan Boeddha zich moest bedienen.
Verder zijn zij aangepast aan het
bevattingsvermogen van zijn toehoorders en buitendien mede bepaald door de omgeving waarin
leraar en hoorders zich bevonden.
De zuivere, volstrekte waarheid ligt
evenwel aan gene zijde van alles wat met woorden kan gezegd worden.
Deze opvatting brengt met zich mede
dat volgens de Zen-overlevering, die van Boeddha zelf heet te stammen, de zuivere waarheid
van Boeddha door hem in een zwijgend verstaan aan een volgeling en door deze weer
verder in een ononderbroken reeks van patriarchen moet worden doorgegeven.
Dat wordt uitgedrukt door kernspreuken van het Zenboeddhisme als: 'Het werd van geest tot geest overgeleverd'; 'niet uitgedrukt in woorden noch geschreven in letters'; 'het was een afzonderlijke overdracht, los van zijn heilig leraarschap'; 'schouw onmiddellijk in de ziel van de mens, begrijp haar natuur en word een verlichte Boeddha'; 'het heilige weten is geen weten'.
Zen is geen traditionele filosofie of religie. Het kent geen vast systeem van leerstellingen of dogma’s.
Hoewel Zen tempels en kloosters heeft, draait het niet om geloofsregels maar om directe ervaring.
Zen wijst vasthouden aan woorden, begrippen en regels af. Dit belemmert volgens Zen het inzicht in de ware werkelijkheid.
Zelfs Boeddha’s leringen worden gezien als beperkt door taal, context en toehoorders.
De zuivere waarheid wordt niet in woorden uitgedrukt, maar van geest tot geest doorgegeven.
Zen benadrukt een stilzwijgende overdracht van inzicht, buiten formele leer of schrift.
“Het werd van geest tot geest overgeleverd.”
“Niet uitgedrukt in woorden noch geschreven in letters.”
“Schouw onmiddellijk in de ziel van de mens, begrijp haar natuur en word een verlichte Boeddha.”
“Het heilige weten is geen weten.”
Zen nodigt dus uit tot directe ervaring en innerlijke realisatie, los van intellectuele concepten.
