GESCHIEDENIS VAN DE FILOSOFIE
XENOPHANES: PANTHEISME
In zijn leergedicht, waarvan delen
bewaard zijn gebleven, maakt hij de mensvormige (antropomorfe) voorstelling van de goden
belachelijk: de mensen verbeelden zich dat de goden als zijzelf geboren worden, dat zij
menselijke gedaante hebben, zich van plaats tot plaats bewegen, kleding dragen, enz.
Indien ossen, paarden, leeuwen handen
hadden en daarmede beelden van hun goden konden vervaardigen, zouden zij ongetwijfeld hun
goden de gestalte van ossen, paarden en leeuwen geven, evenals de mensen menselijke
gestalte aan de hunne.
De negers vormden hun goden zwart en
stompneuzig, de Thrakiers de hunne roodharig en met blauwe ogen.
In werkelijkheid hebben de mensen
nooit iets zekerst aangaande de goden geweten en zullen het ook nooit weten.
Een ding is voor Xenophanes zeker: er kan
geen veelheid van goden bestaan, het is niet mogelijk dat de ene god over de andere
heerst.
Het hoogste en beste wezen kan
slechts een zijn.
Deze ene god is alomtegenwoordig en
met de stervelingen noch in gedaante noch in gedachte vergelijkbaar.
De hoogste god is voor Xenophanes echter tegelijk identiek met de eenheid van het wereldgeheel, zodat men zijn leer pantheïstisch kan noemen.
Kritiek op antropomorfisme: Xenophanes bekritiseert het idee dat goden menselijke eigenschappen hebben. Hij stelt dat mensen hun goden naar hun eigen beeld vormen—zoals Thrakiers goden met blauwe ogen en rood haar, en Afrikaanse volkeren zwarte goden met platte neuzen.
Relativiteit van religieuze voorstellingen: Hij gebruikt een treffend voorbeeld: als dieren handen hadden, zouden ze hun goden in de vorm van dieren maken. Hiermee benadrukt hij hoe religieuze beelden cultureel bepaald zijn.
Onkenbaarheid van goden: Volgens Xenophanes kunnen mensen nooit met zekerheid iets over goden weten—noch in het verleden, noch in de toekomst.
Monotheïsme en pantheïsme: Hij verwerpt het idee van meerdere goden. Er kan slechts één hoogste en beste wezen zijn, dat niet lijkt op stervelingen in vorm of gedachte. Deze ene god is alomtegenwoordig en identiek aan het geheel van de wereld—een visie die als pantheïstisch wordt beschouwd.
